Enkele ideeën over omkeerbaarheid in restauratie
Op 8, 9 en 10 september laatstleden heeft het restauratiedepartement van het British Museum een meeting georganiseerd genoemd « Reversibility - does it exist ? »1. Onder de 27 toespraken waren er twee in verband met papierrestauratie.
V. Daniels uit het British Museum heeft de omkeerbaarheidsnotie aan een paar kleefmiddelen en restauratiebehandelingen in papier toegepast, onder andere de tarwe zetmeel2. Praktisch is de tarwe zetmeel niet echt omkeerbaar genoemd omdat de gevormde film na uitdroging niet oplosbaar is maar zwelt in koude water. Het papier en de lijm kunnen uitgekleefd worden maar de lijmrest droogt uit en vormt een onzichtbare film. Deze rest is niet beschadigend; integendeel het is goed versterkend. De omkeerbaarheid in dit geval is niet bedoeld als de volledige oplosbaarheid van het kleefmiddel maar wel als de mogelijke her-interventie. Zelfs indien de uit cellulose kleefmiddelen volledig omkeerbaar zijn omdat ze oplosbaar zijn, blijft de tarwe zetmeel erg in trek voor de restaurateurs. Dankzij zijn veilige karakter, wordt dit allicht gemakkelijk gebruikt. Zijn gebruik sinds eeuwen toont aan dat het het papier niet beschadigt noch chemisch noch esthetisch. Bovendien de lijmrest kan door hulp van enzymes totaal verwijderd worden. Dit kleefmiddel is dus theoretisch compleet omkeerbaar.
E. O’Loughlin en A. Witty van de National Archives and Records Administration in Washington hebben de nawerkingen van de papierontzuring bestudeerd3. Niettemin de voordelen van de ontzuring wel gekend zijn, werden er een paar onverwachte nadelen gevonden. Wanneer een dokument een restauratiebehandeling na een vorige ontzuring vraagt, vooral als de ontzuring door de restaurateurs niet gekend is, kunnen er zich een paar complexe problemen ontwikkelen. Bijvoorbeeld de kleurverandering van het papier tijdens het wassen, een verandering van de mediasolubiliteit of de migratie van alkalische zouten tijdens waterbehandeling. De waterbehandeling is bijvoorbeeld het wassen van het papier, het aftrekken van charniëren of plaatselijke herstellingen of het aanbrengen van oplossingsmiddel. Alvorens een behandeling te bepalen moet men weten of het papier al ontzuurd is of niet.
Auteurs stellen drie methodes vast voor de aanwezigheid van alkalische zouten vast te stellen. Ze gebruiken een plaatselijke test met een oplossing van quinalizarine. De waterbehandeling van een al ontzuurd papier moet voorzichtig worden beschouwd. Het is ook geldig voor alle behandelingen met organische oplossingsmiddel.
Theoretisch is de ontzuring geen omkeerbare behandeling. Het is niet mogelijk het papier terug te krijgen zoals het was voor de behandeling. De degradatieszuurprodukten zijn oplosbaar gemaakt en verwijderd. Men moet nog weten dat de ontzuring van een dokument onverwachte reakties kan provoceren voor toekomstige behandelingen.
Tijdens de toespraken werd het getoond dat het woord omkeerbaarheid niet geschikt is. In restauratie zoals in andere vakken is het niet mogelijk om na een het gedane te annuleren. Dat begrip moet toch een theoretisch ideaal vertegenwoordigen maar is praktisch niet uitvoerbaar. Daarvoor spreekt men liever over her-behandeling. De behandeling mag geen latere interventie verhinderen, de gebruikte materialen zouden moeten kunnen verwijderd worden.
In afwachting van geschikte Vlaamse woorden stellen we voor her-behandeling en aftrekbaarheid te gebruiken.
1 Reversibility - does it exist ?, British Museum Occasionnal Paper Number 135, édité par A. Oddy et S. Carroll, Londres, 1999.
2 V. Daniels, Imperfect Reversibility in Paper Conservation, p. 47 - 51.
3 E. O’Loughlin et A. Witty, Treatment of Previously Deacidified Paper Artifacts, p. 81- 87.
(Uitreksel van "La Route du Papier Info", n° 8, januari 2000)
© La Route du Papier