De problematiek van de galinkten (1)
De galinkt is hoogst waarschijnlijk de meest gebruikte inkt in het Westen. Al door de Romeinen gekend, werd hij al tijdens de Middeleeuwen en ook nog breed gebruikt tijdens de volgende eeuwen tot het begin van de 20ste eeuw. Zijn bijzondere onuitwisbaarheid is een reden van zijn groot gebruik. Die inkt was gemakkelijk te bereiden, met goedkope ingrediënten die verkrijgbaar waren. De galinkt van goede kwaliteit was ook kleurvast tegen het licht. Deze was erg populair bij de artiesten om met pen of penseel te tekenen. Zijn kleuringskracht was zeer hoog en volgens de bereiding had hij een zwartblauwe tint met een fluweelaspekt. Er zijn veel verschillende soorten dokumenten met galinkt: manuscripten, muzikale partituur, brieven, geographische kaarten, officiële dokumenten,… Bijvoorbeeld kunnen we citeren de notitieboekjes van Léonard de Vinci, de tekeningen van Rembrandt, van Guercin, van Eugène Delacroix, Victor Hugo of Vincent Van Gogh en dan nog de ontelbare archiefdokumenten die met galinkt op perkament of op papier geschreven werden.
De galinkt heeft de zwarte inkt uit zwarte kleurstof vervangen. De zwarte inkt was gemaakt van verkoolde stoffen of roetzwart in suspensie in water en in gom. Die inkt wordt niet aangetast door het licht. Hij bewaart zijn zwartblauwe tint maar kan gemakkelijk door hoge vochtigheid bloeden. Het kan ook gemakkelijk van een dokument gekrabt worden.
De galinkt is een mengsel van looistoffen, vitriool (ijzersulfaat), Arabische gom en water. De gebruikte looistoffen om de galinkt klaar te maken komen uit galnoten. Die galnoten zijn natuurlijke uitwassen die op verschillende plantaardige soorten door parasieten geprovoceerd zijn. Er bestaan duizenden soorten met verschillende looistofinhoud. De meest gebruikte noten waren de galnoten van Alep uit China of uit Japan. De galzuurgroepen zijn aanwezig in gallo-looizuur en ze reageren op ijzersulfaat. Ze vormen dan een mengsel van gekleurde ijzerlooistoffen. Het hydrolyseren van het gallo-looizuur wordt verkregen met zuren of door fermentatie van looistoffenoplossing. Door werking van de lucht krijgt de oplossing vrij vlug schimmelvorming aan de oppervlakte.
Het vitriool of ijzersulfaat komt uit de mijnen. Het is op verschillende manieren verkrijgbaar, vooral uit natuurlijk vitriool dat vloeibaar is. De zoutenkristallen komen uit waterevaporatie. Het ijzersulfaat is ook een onderprodukt uit de aluinbereiding. De Arabische gom is een plantaardige gom dat uit bomen zoals acacia gewonnen wordt. Het is oplosbaar in water en het speelt de rol van suspensieagent voor onoplosbare pigmentendelen. Het verhoogt de viscositeit van de inkt en ook zijn fluiditeit om te schrijven. Het is ook een bindmiddel tussen de inkt en het papier. Het verhoogt de glansheid en verbetert de kleurintensiteit.
Met de tijd volgens de samenstelling en het bewaren van dokumenten provoceert de galinkt de beschadiging van het papier of van andere stoffen (perkament). Dit verloops wordt “galinktcorrosie” genoemd. Verscheidene bruine inkten die vandaag in manuscripten of in tekeningen zichtbaar zijn waren waarschijnlijk oorspronkelijk zwart van kleur. Die kleurverandering is vaak het teken dat de inkt chemisch aan het veranderen is. Die chemische veranderingen kunnen het papier op de perkament waarop de inkt plaats vindt ernstig beschadigen. De beschadiging kent verschillende stappen. Eerst manifesteert de beschadiging zich door fluorescentie van de inktcontour onder UV-licht, dan door de versombering en dan door de verbruining van die zone.
Die verbruining migreert door de drager en verplaatst zich naar de andere bladen. In het uiterste geval is het dokument totaal vernietigd langs de geinkte zones vooral langs het geschrift of de tekeningslijnen.
De galinktcorrosie komt uit twee chemische reakties; eerst het zuurhydrolyseren van de cellulose door hoge zuurheid van bepaalde inkten en daarna de oxydatie van de cellulose met de oplosbare ijzerstoffen als katalysators.
Deze beschadigingen door galinkt veroorzaakt zijn in dokumenten met hoge zuurheid (zwavelzuur) aanwezig maar ook in zuurvrije dokumenten. Wetenschappers hebben een verband gelegd tussen de galinktbeschadiging in het papier en een overmaat van ijzersulfaat. Het werd aangetoond dat de ijzercomponenten een zeer grotere effect hebben dan het zuur zelf.
De conservatiemaatregelen en de restauratiebehandelingen zullen in een volgende artikel gedetailleerd worden.
(Uitreksel van "La Route du Papier Info", n° 8, januari 2000)
© La Route du Papier