Opberging en conservering van fotografische documenten (1)
De conserveringsregels van fotografische documenten komen grotendeels voort uit deze van grafische documenten. Toch moet men beseffen dat een fotografie op papier en een document op papier niet dezelfde zijn. Het spreekt vanzelf wanneer de fotografie een andere drager heeft dan papier, bv. metaal, glas of een flexibele film (cellulose-nitraat, -acetaat, polyester), maar zelfs in het geval de drager papier is heeft men moeilijkheden met de conservering van het fotografische beeld zelf. Het zilverhoudend beeld is inderdaad zeer gevoelig. Zilver wordt geoxideerd door produkten afkomstig zowel uit ongeschikte chemische behandelingen als uit zakjes en dozen van slechte kwaliteit of bij verontreinigde lucht.
De verpakkingen gebruikt voor de conservering van fotografieën en negatieven zijn beschikbaar in veel soorten materialen en modellen. Men kan kiezen tussen een papier met of zonder alkalische reserve, tussen papier of plastiek, tussen polyester en andere plastieken, tussen enveloppen of zakjes, enz. Om een goede keus te maken, moet men de alternatieven kennen. Laat ons de verschillende opties doorlopen met de voor- en nadelen en de voorzorgsmaatregelen die te nemen zijn voor elk geval. Het wordt streng aangeraden de fotografische drukproeven niet met de handen te behandelen. De vetstoffen en het zweet kunnen de emulsies beschadigen. Het gebruik van handschoenen is onontbeerlijk.
In dit eerste deel zullen we de kenmerken van papier bespreken om vervolgens, in een tweede deel, de voor- en nadelen van papier en naderhand van plastieken, polyesters, polypropyleen en polyethyleen aan te vatten.
Aan welke voorwaarden moet een papier voldoen om fotografische documenten te verpakken ? Er bestaan verscheidene internationale normen maar de ANSI IT 9.2.1988 wordt het meest vermeld. Deze normen bepalen de vezelssamenstelling van het papier, de pH, de eventuele alkalische reserve, het soort lijming, de uit te voeren mechanische testen, het gehalte reduceerbare zwavel, chloriden of oxidatiemiddelen. Ze beschrijven ook de Silver Tarnish Test en de Photographic Activity Test.
Een papier geschikt voor de conservering van fotografische documenten moet ligninevrij (lignin-free) zijn en bij voorkeur uit 100 % lompen, katoen of vlas samengesteld zijn. Dergelijke vezels hebben een al vastgestelde weerstand tegen de milieuwisselingen, tegen de verontreinigingen en tegen interne factoren. Materiaal uit zuiver chemische brij (houtvezels bevrijd van lignine door chemische middelen), beschreven als zuur- en ligninevrij of samengesteld uit alfacellulose beantwoorden niet genoeg aan de eisen omtrent stabiliteit en langdurige preservering van fotografische documenten. De vaak in modern papier aanwezige mechanische brij bevat lignine. Deze lignine zal zich vlug ontbinden en peroxiden produceren. Papier van goede kwaliteit kan ook gevaarlijk zijn voor het fotografische beeld. Het zogenaamd "permanent houdbaar papier" dat voor de conservering van grafische documenten gebruikt wordt is niet à priori geschikt voor de conservering van fotografische documenten. Voor een zwart-witte fotografie moet men zeker zijn dat het papier geen zwavelverbindingen bevat of geen peroxiden uitwasemt.
Voor wat de pH en de alkalische reserve van het papier betreft zijn de meningen soms uiteenlopend tussen zuurvrij papier en gebufferd papier. Het opbergen van fotografische documenten in gebufferd papier wordt vandaag ter sprake gebracht.
Maar wat betekenen in feite al die termen die we vinden in beschrijvingen van papieren bestemd voor de conservering van zowel fotografische documenten als grafische documenten ?
De term "zuurvrij papier" is te weinig precies omdat het een papier kan bedoelen dat een pH heeft van 6.0 tot 10.0. Een gebufferd papier heeft een pH tussen 8.5 en 9.5 en bevat een alkalische reserve (gewoonlijk 2 à 3 % calciumcarbonaat) die de ontwikkelende zuren kan neutraliseren. Maar de meeste collecties bezitten gelatine-zilverhoudende fotografieën en albuminebevattende papieren. Deze eiwithoudende draagmiddelen worden door alkali aangetast. Dit gevaar komt nochtans voor wanneer er een rechtstreeks contact is tussen de fotografische emulsie en de gebufferde oppervlakte.
Anderzijds, voor wat de conservering van fotografieën betreft hangt de keuze tussen gebufferd of niet gebufferd materiaal af van de stabiliteit van het gegeven fotografische procédé tegenover de pH. In laboratoria worden de fotografieën gestabiliseerd door alkalische of zure procédés. Een door een zuur procédé gestabiliseerde fotografie plaatsen in een alkalisch milieu of omgekeerd kan leiden tot de onstabiliteit van de fotografie en kan veranderingen veroorzaken zowel van kleuren als van densiteit.
Voor wat de verpakking van wit-zwarte- of kleurfotografieën betreft is het beter neutraal papier te gebruiken, m.a.w. een papier met een pH van 6.0 tot 7.0 en dus zonder alkalische reserve. Zo een papier tast de documenten waarmee het in aanraking komt niet aan maar heeft slechts een geringe capaciteit om de zuren te absorberen die uit het milieu of uit de documenten zelf zouden kunnen te voorschijn komen.
Voor het tentoonstellen en het inlijsten van fotografieën is het voor dezelfde reden beter 100 % katoen neutraal karton te gebruiken zonder alkalische reserve. Daarentegen is er geen reden om opbergingsdozen te gebruiken gemaakt uit karton met alkalische reserve als men een direct contact vermijdt tussen de fotografische emulsie en de gebufferde oppervlakte.
Tegenwoordig bestaan er twee papieren speciaal op punt gesteld om fotografische documenten op te bergen. Het gaat om het "Silversafe Photostore" (ASP) papier op punt gesteld in de jaren 80 door Atlantis en vervaardigd door Whatman Paper Ltd en het meer recente "Photographic Storage Paper" (PSP) van Munktell vervaardigd in Zweden. De kenmerken van die twee papieren zijn bijna dezelfde. Ze zijn beiden gemaakt uit 100 % katoenvezels afkomstig uit de meest zuivere katoenlinters, ongebufferd en hebben de "Silver Tarnish Test" en de "Photographic Activity Test" goed ondergaan. De andere kenmerken zijn een weinig verschillend: pH 6.0 voor ASP en 6.7 voor PSP. De Silversafe is ingelijmd en gesatineerd in tegenstelling met de PSP die noch ingelijmd noch gesatineerd is. Het gehalte aan reduceerbare zwavel is 1 ppm (PSP) en 2 ppm (ASP). De twee papieren zijn beschikbaar in verschillende gramages: 40 en 120 g/m² bij Atlantis en 80 of 250 g/m² bij Munktell.
wordt vervolgd
MOOR, I. et MOOR, A., Atlantis Silversafe Photostore. Une solution au problème de la préservation des photographies ?, dans Les Nouvelles de L'ARSAG, Juillet 1991, p. 27 - 29.
LAVEDRINE, B., La Photographie, dans Analusis Magazine, 19 (1991), p. 20 - 22.
(Uitreksel van "La Route du Papier Info", n° 4, Octobre 1995)
© La Route du Papier